Wyżyna Krakowsko-Częstochowska nazywana również Jurą Krakowsko-Częstochowską to duży region naturalny w środkowej Polsce, zajmuje wschodnią część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, o długości ok. 80 km, która rozciąga się od Krakowa po Częstochowę, gdzie pas wzgórz wznosi się od 300-500 m n.p.m. Jej obszar obejmuje część Wyżyny Małopolskiej, pomiędzy Wyżyną Śląską na zachodzie a Niecką Nidziańską na wschodzie, granicząc z Niziną Wielkopolską od północy i kotliną Sandomierską od południa.

Rys historyczny

Nazwa "Jura" pochodzi od geologicznego okresu w którym powstał ten obszar. Okres Jury to drugi okres ery mezozoicznej, która trwała od 200 do 145 milionów lat temu. W owym okresie rejon wyżyny był niejednokrotnie zalewany przez morze, co uwarunkowało powstanie wielu warstw skał (dolomity, margle, wapienie), czego pozostałością są ostańce czyli twardsze fragmenty skał, które nie podlegały rozpuszczaniu (m.in. Maczuga Herkulesa). Jura utworzyła się poprzez liczne ruchy górotwórcze oraz wyżłobienie Dolina Prądnika, dlatego można zaobserwować tutaj skamieniałe organizmy które przywędrowały z obszaru równikowego (m.in. Amonit). Dzięki odpowiedniemu sub-klimatowi nieco odmiennemu od otaczających ją obszarów i zróżnicowaniu terenu (dużej ilości skał) powstało tu dużo różnych specyficznych gatunków roślin i zwierząt.

Pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą ze schyłku zlodowacenia środkowopolskiego. Najstarsze znaleziska (Jaskinia Ciemna w Ojcowie) datowane są na około 120-115 tys. lat p.n.e. Przyjmuje się, że pierwsza poważna ekspansja osadnicza na Wyżynie, wzdłuż jej dolin, nastąpiła od VII w. Powstały wówczas grodziska (przypuszczalnie ośrodki państwa Wiślan). Na przełomie XII i XIII w. wybudowano tutaj liczne warownie. Ich znaczenie niepomiernie wzrosło w XIV wieku. Murowane zamki i strażnice wzniesione za Kazimierza Wielkiego tworzyły ówcześnie system umocnień (Orlich Gniazd) strzegących granic Korony przed Śląskiem, będącym w tym czasie pod panowaniem czeskim. W 1655 r. Wyżyna stanęła w obliczu szwedzkiego "potopu". Szwedzi zniszczyli większość zamków, spustoszyli wsie i miasta. Kolejna inwazja szwedzka w 1702 r. spowodowała dalszą ruinę i długotrwałą stagnację gospodarczą ziem. Następnie po rozbiorach w dobie powstań narodowych i dłuższym okresie spokoju, kolejne dwie wojny światowe, ponownie odciskają swoje piętno na tych ziemiach. Podczas II wojny światowej na terenie Jury działają licznie oddziały partyzanckie.

Geologia i budowa

"Jura" zbudowana jest z wapieni górnojurajskich, najwyższa w części środkowej i południowo-wschodniej. Najwięcej wzniesień jest w okolicach Krakowa. Charakterystyczne są dla tego regionu skały wapienne pocięte dolinami erozyjnymi, a także zjawiska krasowe m.in. jaskinie ze stalaktytami, stalagmitami oraz stalagnatami. Na zachodzie w kierunku Obniżenia Górnej Warty występuje strome obniżenie o wysokości ok. 100 m. Od południa uskok tektoniczny Rów Krzeszowicki oddziela Wyżynę Olkuską. Ponad powierzchnię wyżyny wznoszą się liczne skrasowiałe skałki wapienne (ostańce), niekiedy z ruinami dawnych zamków (Ojców, Rabsztyn, Ogrodzieniec, Olsztyn). Rejon ujścia Warty na północny zachód od Częstochowy jest to miejsce, gdzie znajduje się najwięcej jaskiń w Polsce. Występują tutaj jaskinie krasowe (m.in. Łokietka, Ojcowska, Zbójnicka) z wykopaliskami z okresu neolitu oraz głębokie doliny (m.in. Prądnika, Będkowska). Wśród jaskiń znajdujących się na tym obszarze wymienić można m.in.:

• Smoczą Jamę - 230 m długości
• Jaskinie Wierzchowską Górną - 950 m długości
• Jaskinie Ciemną - 230 m długości
• Jaskinie Łokietka - 270 m długości
• Jaskinie Mamutową (Jaskinia Wierzchowska Dolna) - 100 m długości
• Jaskinie Nietoperzową (Jaskinia Jerzmanowicka) - 306 m długości
• Jaskinie Studnisko - 212 m długości i 68 m głębokości
• Jaskinie Mąciwody - 185 m długości i 22 m głębokości

Oprócz Warty wypływającej ze źródeł krasowych w Kromołowie (Zawiercie), na krawędzi kuesty jurajskiej, na wysokości 380 m n.p.m., wypływają także inne rzeki m.in Czarna Przemsza, która bierze początek we wsi Bzów na wysokości 385 m n.p.m. Po 63,8 km łączy się z Białą Przemszą i razem tworzą Przemszę – lewy dopływ Wisły; Pilica stanowiąca najdłuższy lewy dopływ Wisły (319 km), która wypływa 6 km na wschód od ruin zamku w Podzamczu, na wysokości 348 m n.p.m., ze źródeł krasowych o dużej wydajności oraz Krztynia tworząca lewy dopływ Pilicy o długości 24,8 km, której źródła znajdują się na wysokości 337 m n.p.m., na południe od Siamoszyc.

W dwóch rejonach Wyżyna wznosi się powyżej wysokości 500 m n.p.m. Najwyższe miejsce znajduje się na terenie Ogrodzieńca – Góra Zamkowa lub Góra Janowskiego (515,6 m n.p.m. wg najnowszych pomiarów, na starszych mapach podawana jest niewłaściwa wysokość - 504,5 m n.p.m.). Drugi rejon gdzie Wyżyna przekracza 500 m n.p.m., to wzgórze Skałka (Grodzisko) - 512,8 m n.p.m) w Jerzmanowicach. Ku zachodowi opada stromo do Wyżyny Śląskiej, na wschodzie przechodzi łagodnie w Nieckę Nidziańską. Południowa część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej tworzy Grzbiet Tenczyński, który jest oddzielony od pozostałej jej części Rowem Krzeszowickim. Rów Krzeszowicki stanowi drogę przejścia ze Śląska do Małopolski.

Teren jury zbudowany jest z wapieni jurajskich, posiada rozwinięte zjawiska krasowe. Składa się z czterech części, od północy: z Wyżyny Częstochowskiej, Wyżyny Olkuskiej, Rowu Krzeszowickiego i Grzbietu Tenczyńskiego, południowa część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej nosi też nazwę Wyżyny Krakowskiej. W skład regionu włącza się niekiedy leżącą dalej na północny zachód Wyżynę Woźnicko-Wieluńską.

(Źródło - Wikipedia)